Nhiều người xem thuốc giảm đau là giải pháp đơn giản khi bị đau đầu, đau khớp. Ảnh: Magnific.

Trong cuốn Hiểu và dùng thuốc đúng (NXB Trẻ), PGS.TS Nguyễn Hữu Đức, nguyên giảng viên chính bộ môn Dược lâm sàng, Phó ban Nghiên cứu khoa học - Thư viện, Khoa Dược, Trường Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết đau là triệu chứng thường gặp, khiến thuốc giảm đau trở thành một trong những nhóm thuốc được sử dụng phổ biến nhất.

Theo ông, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa ra thang giảm đau gồm ba bậc. Bậc 1 dành cho các trường hợp đau nhẹ đến vừa, với những thuốc thông thường như paracetamol hoặc thuốc chống viêm không steroid (NSAID), gồm aspirin, ibuprofen, diclofenac...

Nếu thuốc không hiệu quả, người bệnh cần được đánh giá lại mức độ đau và nguyên nhân. Với trường hợp đau nặng, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc opioid như codein hoặc morphin. Những thuốc này có nguy cơ gây lệ thuộc và tác dụng phụ nghiêm trọng, do đó không được tự ý sử dụng.

Người bị hen, bệnh tim mạch cần thận trọng

Do dễ mua tại nhà thuốc, paracetamol và NSAID thường được sử dụng mà không có tư vấn chuyên môn. Tuy nhiên, người dùng có thể gặp nguy hiểm nếu không biết các chống chỉ định, tác dụng phụ hoặc tự ý tăng liều.

Người mắc hen suyễn hoặc có tiền sử dị ứng cần đặc biệt thận trọng với aspirin và các thuốc NSAID. Những thuốc này có thể gây co thắt phế quản, khởi phát cơn hen hoặc khiến triệu chứng trở nên nghiêm trọng ở người nhạy cảm. Phản ứng hen do aspirin được gọi là hội chứng AIA.

Người từng lên cơn hen sau khi dùng thuốc giảm đau cần thông báo cho bác sĩ và không tự ý thử lại aspirin hoặc NSAID.

Trong khi đó, người mắc bệnh tim mạch cũng cần cân nhắc kỹ trước khi sử dụng NSAID. Một số thuốc trong nhóm này có thể làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch, giữ nước hoặc khiến suy tim nặng hơn, nhất là ở người cao tuổi và người có bệnh nền. Aspirin liều thấp có thể được bác sĩ chỉ định để phòng ngừa biến cố tim mạch ở những trường hợp phù hợp, nhưng mục đích này khác với việc dùng aspirin để giảm đau.

Cuốn Hiểu và dùng thuốc đúng của PGS.TS Nguyễn Hữu Đức. Ảnh: NXB Trẻ.

Với người bị đau do thoái hóa khớp, NSAID có thể giúp giảm đau, chống viêm nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ trên dạ dày, thận và tim mạch. Việc lựa chọn thuốc cần căn cứ vào mức độ đau, bệnh lý đi kèm và khả năng đáp ứng điều trị.

Paracetamol vẫn có thể gây tổn thương gan

Paracetamol thường ít gây tổn thương dạ dày hơn aspirin và nhiều NSAID ở liều điều trị. Tuy nhiên, thuốc vẫn có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng nếu dùng quá liều.

Một sai lầm thường gặp là uống nhiều loại thuốc cảm cúm, hạ sốt hoặc giảm đau cùng lúc mà không kiểm tra thành phần. Các thuốc này có thể cùng chứa paracetamol, khiến người dùng vô tình vượt quá liều khuyến cáo.

Người cao tuổi, người mắc bệnh gan hoặc uống nhiều rượu cần đặc biệt thận trọng. Không nên tùy tiện dùng paracetamol khi uống rượu hoặc sử dụng thuốc với mục đích phòng đau đầu sau khi uống rượu.

Liều dùng cần tuân thủ hướng dẫn trên nhãn thuốc hoặc chỉ định của nhân viên y tế. Mức tối đa 4 g/ngày được đề cập trong tài liệu không phù hợp với tất cả người lớn; liều an toàn còn phụ thuộc vào chức năng gan, cân nặng, tình trạng sức khỏe và các thuốc dùng kèm.

Ngoài thuốc uống, người bệnh cũng cần thận trọng với miếng dán giảm đau. Một số loại chỉ tác động tại chỗ, trong khi loại chứa fentanyl đưa hoạt chất vào máu để giảm đau toàn thân. Fentanyl là opioid mạnh, có nguy cơ gây ức chế hô hấp và nguy hiểm tính mạng nếu sử dụng sai cách, nên chỉ được dùng theo chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ.

PGS.TS Nguyễn Hữu Đức khuyến cáo việc lựa chọn thuốc giảm đau cần được thực hiện thận trọng. Người bệnh không nên tự tăng liều, phối hợp nhiều loại thuốc hoặc kéo dài thời gian sử dụng. Nếu đau không cải thiện, tái phát hoặc ngày càng nghiêm trọng, cần đến cơ sở y tế để xác định nguyên nhân và được hướng dẫn điều trị phù hợp.