Trời chuyển rét làm tăng áp lực lên hệ tim mạch, nhất là ở người cao tuổi, tăng huyết áp, bệnh mạch vành. Ảnh minh họa: Trần Hiền.

Không khí lạnh đã ảnh hưởng đến Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, khiến nhiều khu vực chuyển rét, nhiệt độ thấp nhất phổ biến 15-18 độ C. Với người cao tuổi hoặc đang điều trị bệnh tim mạch, đây là lúc cần điều chỉnh sinh hoạt và theo dõi sức khỏe sát hơn.

Vì sao tim và mạch máu chịu thêm sức ép khi trời lạnh

Khi gặp lạnh, cơ thể co các mạch máu ngoài da để hạn chế mất nhiệt. Phản ứng này giúp giữ ấm nhưng đồng thời làm tăng sức cản mà tim phải vượt qua để bơm máu. Huyết áp có thể tăng, đặc biệt ở người vốn kiểm soát huyết áp chưa tốt.

Nếu động mạch vành, tức mạch nuôi tim, đã bị hẹp do xơ vữa, việc gắng sức trong giá lạnh có thể khiến nhu cầu oxy của cơ tim vượt quá khả năng cung cấp. Người bệnh dễ xuất hiện đau thắt ngực; một số trường hợp có thể gặp biến cố tim mạch nghiêm trọng.

Lạnh cũng có thể tác động đến độ cô đặc của máu và các yếu tố liên quan đến đông máu. Cơ thể vẫn điều hòa thân nhiệt, và huyết khối hình thành qua quá trình sinh học phức tạp. Không thể giải thích đơn giản rằng trời lạnh làm máu đông lại rồi gây tắc mạch.

Một nghiên cứu trên 1.694 bệnh nhân tại Đức ghi nhận mối liên quan giữa nhiệt độ trung bình giảm 2,9°C trong 24 giờ và khả năng xuất hiện nhồi máu não tăng khoảng 11%.

Nhóm cần chú ý hơn gồm người cao tuổi, người tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh mạch vành, suy tim, bệnh thận mạn hoặc từng đột quỵ. Người rung nhĩ (một dạng rối loạn nhịp có thể tạo cục máu đông trong tim) cần tuân thủ thuốc chống đông nếu đã được bác sĩ chỉ định.

Người trẻ cũng có thể bị đột quỵ. Có người chưa từng được chẩn đoán bệnh nền vì chưa kiểm tra sức khỏe. Cảm giác khỏe mạnh đôi khi mang tính chủ quan và không thay thế được việc đo huyết áp và đánh giá nguy cơ phù hợp.

Lạnh ngoài trời cũng không đồng nghĩa với hạ thân nhiệt. Hạ thân nhiệt là khi nhiệt độ cơ thể xuống dưới 35°C, một tình trạng cấp cứu có thể xảy ra khi phơi lạnh kéo dài, đặc biệt nếu quần áo bị ướt. Run nhiều, lú lẫn hoặc lơ mơ sau khi nhiễm lạnh cần được trợ giúp y tế.

Bệnh nhân đột quỵ điều trị tại Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Bạch Mai. Ảnh: Trần Hiền.

Tắm và thức dậy thế nào cho an toàn?

Không phải cứ tắm muộn là đột quỵ. Điều cần quan tâm là nhiệt độ nước, phòng tắm, tình trạng sức khỏe và việc sử dụng rượu bia. Người đang đau ngực, choáng váng hoặc khó thở cần được đánh giá y tế, thay vì cố tắm cho "tỉnh người".

Nước quá lạnh có thể gây phản ứng co mạch mạnh. Nước quá nóng lại làm giãn mạch, khiến một số người chóng mặt hoặc tụt huyết áp, nhất là khi đứng lên. Vì vậy, người dân nên tắm bằng nước ấm dễ chịu, trong phòng đủ ấm và tránh gió lùa; kiểm tra nước trước khi tắm, lau khô và mặc ấm sau đó.

Hiện chúng ta chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho khẳng định dội nước lên đầu trước sẽ tạo áp lực làm vỡ mạch não. Làm quen từ từ với nhiệt độ nước giúp dễ chịu hơn, nhưng không phải phương pháp đã được chứng minh ngăn đột quỵ.

Với người cao tuổi, phòng tắm cần chống trơn trượt, có điểm vịn và thuận tiện gọi trợ giúp. Người yếu, dễ ngất nên có người thân ở gần. Đây là những thay đổi thiết thực, vì một lần choáng hoặc trượt ngã trong phòng tắm cũng có thể gây hậu quả nặng.

Khi thức dậy, bạn nên chuyển từ nằm sang ngồi rồi đứng một cách từ tốn, nhất là người hay chóng mặt. Đứng dậy quá nhanh có thể gây tụt huyết áp tư thế.

Nếu phải đi vệ sinh ban đêm, bạn hãy bật đèn, mặc thêm áo và mang dép chống trượt.

Tập thể dục vẫn cần duy trì trong mùa lạnh. Song, người dân có thể chuyển vào trong nhà hoặc chọn thời điểm ấm hơn, khởi động kỹ và tăng cường độ từ từ. Hãy chú ý khi cơ thể vã mồ hôi lạnh kèm đau ngực, khó thở, choáng hoặc yếu bất thường.

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp.

Phòng bệnh bắt đầu từ những việc làm hàng ngày

Giữ ấm cần đi cùng kiểm soát bệnh nền. Người đang dùng thuốc huyết áp không nên ngừng thuốc khi thấy một vài lần đo bình thường. Kết quả đó có thể chính là nhờ thuốc đang phát huy tác dụng. Người dân cũng không tự tăng liều vì một lần đo cao sau khi vừa đi ngoài trời lạnh về.

Tăng huyết áp thường không gây triệu chứng rõ ràng. Chờ đến khi đau đầu hay chóng mặt mới uống thuốc là cách theo dõi không an toàn. Người chưa biết mình có tăng huyết áp hay không nên kiểm tra định kỳ, nhất là khi gia đình có người mắc bệnh tim mạch hoặc bản thân thừa cân.

Khi đo huyết áp tại nhà, bạn nên ngồi nghỉ ít nhất 5 phút, tựa lưng, đặt bàn chân trên sàn và đỡ cánh tay ngang mức tim. Đo bằng thiết bị phù hợp, ghi lại kết quả để bác sĩ đánh giá. Nếu chỉ số liên tục khác mức thường ngày, cần liên hệ cơ sở điều trị.

Nếu xuất hiện méo miệng, yếu tay chân, đau ngực hoặc khó thở, bạn đừng trì hoãn gọi cấp cứu để đo đi đo lại huyết áp. Một con số không quá cao cũng không loại trừ biến cố. Ngược lại, tự uống thêm thuốc để hạ thật nhanh có thể gây hại.

Uống nước đều trong ngày, tránh để khát kéo dài. Người suy tim hoặc bệnh thận phải theo mức dịch được hướng dẫn, không cố uống thật nhiều để "làm loãng máu". Người cần hạn chế kali cũng không nên tự tăng mạnh trái cây giàu kali hay dùng muối thay thế chứa kali.

Rượu có thể tạo cảm giác nóng bừng nhưng không bảo vệ cơ thể trước giá rét. Uống nhiều còn làm giảm khả năng nhận biết nguy hiểm. Vì vậy, không dùng rượu để chống lạnh; người đã uống rượu cần tránh tắm một mình hoặc đi ra ngoài trong tình trạng thiếu tỉnh táo.

Bỏ thuốc lá, duy trì vận động, ngủ đủ và khám định kỳ là những việc có giá trị lâu dài. Người cao tuổi, người mắc bệnh tim mạch nên trao đổi về tiêm phòng cúm hàng năm. Nhiễm cúm có thể làm bệnh nền nặng lên và liên quan đến gia tăng biến cố tim mạch.

Với người sống một mình, người thân nên thống nhất cách liên lạc và kiểm tra tình hình hàng ngày khi trời rét. Thuốc dùng thường xuyên cần được chuẩn bị đủ. Điện thoại nên để ở nơi dễ lấy, kể cả vào ban đêm, để có thể gọi trợ giúp nếu bất ngờ thấy bất thường.