Chiều cao trung bình của người Việt đã có những cải thiện đáng kể trong thập kỷ qua, song vẫn còn khoảng cách khá xa so với thế giới. Theo số liệu gần đây, nam giới Việt Nam hiện đạt trung bình 168,1 cm, tăng 3,7 cm so với 10 năm trước; nữ giới đạt 156,2 cm, tăng 1,4 cm. Trong khi đó, chiều cao trung bình toàn cầu lần lượt là 176,1 cm ở nam và 163,1 cm ở nữ.

PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cho biết khi nói đến chiều cao của trẻ, cần nhìn nhận rõ hai nhóm yếu tố tác động. Nhóm không thể can thiệp gồm di truyền, chủng tộc và giới tính, trong đó nữ thường thấp hơn nam. Tuy nhiên, nhiều yếu tố khác hoàn toàn có thể cải thiện như dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, lối sống và các biện pháp y tế hỗ trợ nếu cần thiết.

Theo vị chuyên gia, chiều cao tối ưu không hình thành trong một giai đoạn ngắn mà phụ thuộc vào quá trình chăm sóc liên tục, đặc biệt trong ba "cửa sổ vàng" quyết định sự phát triển thể chất của trẻ.

Giai đoạn đầu tiên là thai kỳ. Nếu người mẹ được chăm sóc tốt về dinh dưỡng và sức khỏe, trẻ khi sinh có thể đạt chiều dài khoảng 50 cm. Đây là nền tảng ban đầu cho sự phát triển thể chất sau này.

Giai đoạn thứ hai kéo dài từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi, được xem là thời kỳ quyết định tốc độ tăng trưởng. Trong khoảng thời gian này, trẻ cần đạt chiều cao khoảng 85-87 cm. Nếu bị suy dinh dưỡng, thiếu vi chất hoặc chăm sóc không đúng cách, trẻ rất khó bù đắp lại chiều cao đã mất khi lớn lên.

Giai đoạn thứ ba là tuổi dậy thì - cơ hội cuối cùng để "bứt phá" về chiều cao. Khi bước vào thời điểm này, tốc độ tăng trưởng có thể tăng vọt trong thời gian ngắn nếu trẻ được ăn uống đầy đủ, ngủ nghỉ hợp lý và vận động thường xuyên.

PGS Hưng nhấn mạnh rằng việc bỏ lỡ bất kỳ giai đoạn nào trong ba thời điểm quan trọng này đều có thể ảnh hưởng lâu dài đến tầm vóc. Trẻ bị suy dinh dưỡng, béo phì, thiếu ngủ, lười vận động hoặc chịu căng thẳng học tập kéo dài sẽ có nguy cơ bị ức chế hormone tăng trưởng, khiến chiều cao không phát triển tối ưu.

Hormone tăng trưởng được tiết ra mạnh nhất trong khoảng thời gian từ 22h đến 1h sáng. Vì vậy, trẻ cần được đi ngủ sớm và ngủ đủ giấc để cơ thể phát triển tốt. Bên cạnh đó, các hoạt động thể chất như bơi lội, bóng rổ, nhảy dây, đạp xe có tác dụng kích thích hệ xương phát triển. Một môi trường sống lành mạnh, tâm lý thoải mái cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình tăng trưởng.

"Chiều cao không chỉ do gene quyết định. Nếu cha mẹ không bỏ lỡ ba 'cửa sổ vàng', trẻ vẫn có thể cao lớn vượt trội dù xuất phát điểm khiêm tốn", PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng nhấn mạnh.

Theo ông, chiều cao của một đứa trẻ không phải do may rủi, mà phụ thuộc vào kiến thức, ý thức và sự đầu tư nghiêm túc của cha mẹ. Những năm tháng đầu đời là khoảng thời gian không thể quay lại, và chỉ cần lơ là trong vài năm, trẻ có thể đánh mất vĩnh viễn cơ hội đạt được tầm vóc tốt nhất.