Ba giờ sáng, khi cả thành phố còn chìm trong giấc ngủ, lão Trương lại giật mình tỉnh dậy. Ông nhẹ nhàng rời khỏi giường, rón rén bước tới bàn làm việc, mở ngăn kéo đã khóa cẩn thận. Dưới ánh đèn bàn mờ đục, những cuốn sổ tiết kiệm xếp chồng lên nhau ánh lên vẻ lạnh lẽo.

Ông đếm đi đếm lại, lần này rồi lại lần khác. Những đêm mất ngủ như thế đã kéo dài hơn nửa năm. Toàn bộ tiền tích cóp cả đời của hai vợ chồng giờ giống như một gánh nặng treo lơ lửng trên đầu. Gửi ngân hàng thì thấy lãi thấp, đầu tư thì sợ bị lừa, còn giữ trong nhà thì lúc nào cũng nơm nớp lo sợ.

Cho đến một buổi sáng trong công viên, ông gặp Vương lão gia, người đàn ông 75 tuổi với mái tóc bạc trắng và ánh mắt điềm tĩnh. Nghe lão Trương kể xong nỗi lo, ông cụ chỉ thở dài rồi chậm rãi nhắc lại một mùa hè cách đây hơn hai mươi năm, ký ức mà cả đời ông không muốn ngoảnh đầu nhìn lại.

“Năm 2003, gần 200.000 Nhân dân tệ (khoảng 700 triệu đồng), mất sạch chỉ trong chớp mắt”. Giọng nói bình thản, nhưng từng chữ đều nặng trĩu. Trong số tiền đó có viện phí phẫu thuật cho vợ, tiền cưới chuẩn bị cho con trai, phần còn lại mới là tiền dưỡng già của chính ông.

Một dự án đầu tư được quảng cáo là lợi nhuận cao đã cuốn đi tất cả. Kẻ lừa đảo biến mất không dấu vết. Ông chạy vạy suốt ba tháng trời mà không có bất kỳ manh mối nào. Vợ ông lén giảm liều thuốc để tiết kiệm, ngày nào cũng âm thầm rơi nước mắt. Huyết áp của ông có lúc tăng vọt đến mức nguy hiểm.

Từ biến cố ấy, Vương lão gia hiểu ra một điều rất đơn giản. Với người già, tiền nằm yên an toàn quan trọng gấp vạn lần việc nó sinh thêm bao nhiêu lãi. Và phải mất rất nhiều năm, ông mới xây dựng lại được một nền tảng tài chính đủ vững để mỗi đêm có thể ngủ yên.

Bắt đầu từ việc nhìn thẳng vào nỗi sợ của chính mình, ông chia tiền trong nhà thành ba phần rõ ràng.

Phần thứ nhất, ông gọi là tiền cứu mạng, chiếm khoảng 20% tổng tài sản. Một nửa gửi vào tài khoản thanh toán, nửa còn lại đổi thành tiền mặt, bọc chống nước và giấu ở vài vị trí kín trong nhà mà chỉ hai vợ chồng biết.

Ông từng trải qua cảnh nửa đêm phát bệnh, hiểu rằng có những lúc không thể chờ ngân hàng mở cửa, cũng chưa chắc thanh toán điện tử hoạt động. Có sẵn tiền trong tay, ông không phải run rẩy mở miệng cầu cứu con cái khi nguy cấp.

Phần lớn nhất, chiếm 50% là khoản tiền an toàn. Toàn bộ số này được gửi vào các ngân hàng quốc doanh lớn với kỳ hạn ba hoặc năm năm, thỉnh thoảng mua thêm trái phiếu chính phủ. Ông không so đo lãi suất chênh lệch vài phần trăm. 

Tiền lãi dùng cho sinh hoạt hằng ngày, thỉnh thoảng mua sắm thêm chút tiện nghi cho gia đình. Ông nói đây là vốn gốc, là chỗ dựa cuối cùng, không được động đến và càng không được tham.

30% còn lại là khoản tiền linh hoạt, cho phép bản thân thử nghiệm trong phạm vi an toàn. Ông chỉ chọn các sản phẩm tài chính do ngân hàng phát hành với mức rủi ro thấp. Những thứ được tư vấn bằng lời lẽ hoa mỹ nhưng bản thân không hiểu rõ, ông đều thẳng thắn từ chối.

Bài học phải trả giá bằng khoảng 700 triệu đồng khiến ông khắc cốt ghi tâm. Không bao giờ dùng tiền cho những thứ vượt quá hiểu biết của mình. Khi chia tiền rạch ròi, trong lòng ông giống như có một tấm bản đồ rõ ràng. Biết đâu là chỗ an toàn, đâu là vực sâu, nên đêm xuống tự nhiên ngủ ngon.

Ngoài ra, Vương lão gia còn đặc biệt coi trọng tiền mặt trong nhà. Không chỉ phần tiền cứu mạng, ông còn cố định chuẩn bị thêm khoảng 50.000 Nhân dân tệ (hơn 70 triệu đồng).

Số tiền này được chia thành nhiều phần nhỏ, giấu trong cuốn từ điển cũ, phía sau tủ quần áo, trong hộp trà bỏ không, thậm chí khâu vào lớp lót áo bông. Người trẻ cười ông lạc hậu, nhưng ông chỉ kể lại hai chuyện.

Một lần khu dân cư mất điện, mất mạng suốt cả ngày. Nhà hàng xóm vỡ ống nước, thợ sửa đến chỉ nhận tiền mặt, cả nhà cuống cuồng không xoay được tiền. Lần khác, chính ông phải nhập viện cấp cứu lúc nửa đêm, quầy tạm ứng cũng chỉ nhận tiền mặt.

Từ đó, ông tin rằng những tờ tiền không biết nói, không sợ hết pin ấy chính là khoản tiền giữ thể diện cuối cùng của tuổi già. Nó giúp con người đứng vững trước những biến cố bất ngờ.

Nhưng theo Vương lão gia, giữ tiền thôi chưa đủ. Quan trọng hơn là giữ tâm. Ông nhận ra vũ khí lợi hại nhất của kẻ lừa đảo không phải lời nói khéo léo, mà là đánh trúng nỗi cô đơn của người già. Chúng quan tâm, hỏi han, gọi bố gọi mẹ còn ngọt ngào hơn con ruột.

Vì thế, ông đặt ra ba nguyên tắc không bao giờ phá vỡ. Không tham quà tặng. Không ký bất kỳ giấy tờ nào liên quan đến tiền bạc nếu chưa hỏi con. Và tuyệt đối không khoe khoang tài sản.

Ông còn lưu sẵn số điện thoại của cảnh sát khu vực trong danh bạ gọi nhanh. Khi phân vân, chỉ cần gọi hỏi, lòng liền yên. Ông từng chứng kiến một cụ già trong khu bị lừa mất 150.000 Nhân dân tệ dưới danh nghĩa đầu tư chỗ nằm dưỡng lão. Quá uất ức, người này đột quỵ ngay tại chỗ.

Vương lão gia nói, muốn giữ được túi tiền, trước hết phải quản được trái tim luôn khao khát được quan tâm. Đây là bài học khó hơn rất nhiều so với việc khóa chặt sổ tiết kiệm.

Trong quan hệ tài chính với con cái, ông chọn cách phân quyền cân bằng. Sổ tiết kiệm để trong ngăn kéo cố định và nói vị trí cho con trai cả biết. Thẻ ngân hàng giao cho con gái út giữ. Mật khẩu chỉ hai vợ chồng nắm. Tiền vẫn trong tay mình, nhưng con cái có thể hỗ trợ khi cần, tránh rủi ro và mâu thuẫn về sau.

Cuối năm, ông trích một phần tiền lãi để mừng tuổi cho cháu. Ông nói tiền phải lưu thông, mang lại phúc cho gia đình thì mới là tiền sống. Giữ khư khư không dùng, nó sẽ trở thành tiền chết.

Nghe xong câu chuyện ấy, lão Trương về nhà cùng vợ kiểm kê lại toàn bộ gia sản. Họ chia tiền theo ba phần, gửi kỳ hạn, và lặng lẽ đặt một hộp sắt đựng tiền vào chiếc chăn bông cũ trong tủ quần áo.

Đêm đó, lão Trương không thức giấc lúc ba giờ sáng. Ông ngủ một mạch đến sáng. Trong nhịp thở đều đều của người bạn đời, ông cảm nhận được sự an tâm nặng trĩu, thứ cảm giác đã rất lâu rồi mới quay trở lại.

Khi cả đời vất vả được gói gọn trong những cuốn sổ tiết kiệm, đặt tiền ở đâu để đổi lấy giấc ngủ yên không chỉ là bài toán tài chính. Đó còn là câu hỏi về sự tỉnh táo, về niềm tin và cách người ta tự bảo vệ mình trong những năm tháng cuối đời.