Âm thầm tồn tại ở gần như mọi châu lục, bệnh dại vẫn đều đặn cướp đi hàng chục nghìn sinh mạng mỗi năm, với khoảng 59.000 người không qua khỏi trên toàn cầu. Tại Việt Nam, năm 2024 cả nước ghi nhận 89 trường hợp không qua khỏi, và chỉ trong 9 tháng đầu năm 2025, con số đã lên tới 58 ca. TP.HCM từ đầu năm đến nay ghi nhận 3 trường hợp mắc bệnh dại. Tất cả đều không qua khỏi.

Không chỉ gây tổn thất về người, bệnh dại còn tạo áp lực lớn về chi phí y tế. Theo thống kê của Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), mỗi năm Việt Nam phải chi hơn 1.000 tỷ đồng cho vaccine và huyết thanh kháng dại, chủ yếu để xử trí sau khi người dân bị chó, mèo cắn.

Dại là bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người do virus dại gây ra, tấn công trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương. Và một khi các triệu chứng đã xuất hiện, căn bệnh gần như không để lại cơ hội sống.

Bệnh dại có khả năng đe dọa tính mạng cao. Ảnh: CDC.

Loại virus nguy hiểm

Theo Biology Insights, nguyên nhân cốt lõi khiến bệnh dại gần như đe dọa tính mạng người mắc nằm ở chính đặc tính sinh học đặc biệt của virus dại.

Đây là loại virus có ái lực đặc biệt với hệ thần kinh, nghĩa là nó “nhắm đích” trực tiếp vào các tế bào thần kinh. Sau khi xâm nhập qua vết cắn, vết liếm của động vật nhiễm bệnh, virus không ồ ạt tấn công ngay lập tức mà âm thầm nhân lên tại mô cơ. Giai đoạn này gần như không gây phản ứng rõ rệt từ hệ miễn dịch, tạo điều kiện để virus “ẩn mình” và chuẩn bị cho bước tiến sâu hơn vào cơ thể.

Từ vị trí ban đầu, virus di chuyển dọc theo các dây thần kinh ngoại biên để tiến về não và tủy sống. Quá trình này diễn ra theo cơ chế vận chuyển ngược trong sợi trục thần kinh. Đây là một “con đường riêng” giúp virus tránh né hệ miễn dịch trong máu. Thời gian ủ bệnh có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, thậm chí hơn một năm, khiến nhiều người chủ quan hoặc không nhận ra nguy cơ.

Virus dại thường xâm nhập qua cơ thể thông qua vết cắn, liếm của động vật. Ảnh: Shutterstock.

Khi đã đến hệ thần kinh trung ương, virus bắt đầu nhân lên nhanh chóng trong các tế bào não, gây viêm não lan tỏa và phá hủy diện rộng các neuron. Đây chính là thời điểm các triệu chứng đặc trưng như kích động, sợ nước, liệt… xuất hiện. Một khi đã bước sang giai đoạn này, bệnh tiến triển rất nhanh, dẫn đến hôn mê và không qua khỏi trong thời gian ngắn.

Việc điều trị gần như không hiệu quả sau khi có triệu chứng còn liên quan đến một “hàng rào” sinh học đặc biệt của cơ thể là hàng rào máu não. Đây là lớp bảo vệ giúp não tránh khỏi các tác nhân độc hại, nhưng đồng thời cũng ngăn cản phần lớn thuốc và tế bào miễn dịch tiếp cận vùng bị nhiễm. Khi virus đã “cố thủ” trong não, các phương pháp điều trị khó có thể đạt được nồng độ đủ để tiêu diệt tác nhân gây bệnh.

Quan trọng hơn, vào thời điểm triệu chứng xuất hiện, tổn thương thần kinh thường đã lan rộng và không thể hồi phục. Ngay cả khi có thể ức chế virus, những tổn hại nghiêm trọng ở não vẫn khiến việc cứu sống người bệnh gần như không khả thi.

Cách phòng ngừa bệnh dại

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh dại ở người được chia thành hai thể lâm sàng chính với diễn tiến và biểu hiện khác nhau, nhưng đều dẫn đến kết cục nghiêm trọng nếu không được ngăn chặn kịp thời.

Thể cuồng nộ là dạng điển hình và dễ nhận biết hơn. Người bệnh xuất hiện tình trạng tăng động, kích động, có thể kèm theo ảo giác, rối loạn phối hợp vận động. Hai biểu hiện đặc trưng thường được nhắc đến là sợ nước và sợ gió, khi chỉ cần nhìn thấy nước hoặc luồng không khí cũng có thể gây co thắt dữ dội. Ở thể này, bệnh tiến triển nhanh và người bệnh thường nguy kịch chỉ sau vài ngày do ngừng tim, ngừng hô hấp.

Tiêm phòng vaccine và huyết thanh là biện pháp phòng ngừa bệnh dại. Ảnh: Shutterstock.

Trong khi đó, thể liệt chiếm khoảng 20% số ca mắc nhưng lại dễ bị bỏ sót. Bệnh tiến triển âm thầm hơn, các cơ dần yếu đi rồi liệt, bắt đầu từ vị trí vết cắn và lan rộng. Người bệnh rơi vào hôn mê trong thời gian dài hơn trước khi không qua khỏi. Chính sự “lặng lẽ” này khiến thể liệt dễ bị chẩn đoán nhầm, góp phần làm giảm độ chính xác của số liệu báo cáo.

Dù biểu hiện khác nhau, điểm chung của cả hai thể là đều có thể phòng ngừa nếu can thiệp đúng lúc. Trong đó, tiêm phòng cho chó, mèo được xem là giải pháp hiệu quả và bền vững nhất, giúp cắt đứt chuỗi lây truyền ngay từ gốc. Các chương trình tiêm chủng diện rộng, bao gồm cả chó con, đóng vai trò then chốt trong kiểm soát bệnh dại ở cộng đồng.

Song song đó, việc nâng cao nhận thức cũng không kém phần quan trọng. Trang bị kiến thức cho người dân, đặc biệt là trẻ em, về cách tiếp xúc an toàn với động vật, cách xử trí khi bị cắn hoặc cào và trách nhiệm trong nuôi thú cưng là những yếu tố giúp giảm nguy cơ phơi nhiễm.

Ở cấp độ cá nhân, hiện đã có các loại vaccine hiệu quả để phòng bệnh dại cho người, cả trước và sau khi có nguy cơ tiếp xúc. Những tiến bộ này cho thấy, dù bệnh dại gần như không thể điều trị khi đã phát bệnh, con người vẫn hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa nếu hành động đủ sớm và đúng cách.