Mức sinh ở TP.HCM xuống thấp nhất cả nước. Ảnh minh họa: Magnific.

Bộ Y tế đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư hướng dẫn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Một trong những đề xuất đáng chú ý là phát động phong trào biểu dương, tôn vinh các cặp vợ chồng sinh đủ hai con tại 10 địa phương có mức sinh thấp nhất cả nước.

Danh sách gồm Hà Nội, TP.HCM, Cần Thơ, Tây Ninh, Khánh Hòa, Đồng Nai, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cà Mau. Hiện mức sinh trung bình của Việt Nam chỉ còn 1,91 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con. TP.HCM sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu vẫn là địa phương có mức sinh thấp nhất cả nước với 1,43 con/phụ nữ.

Biểu dương là cần nhưng chưa đủ

Trao đổi với Tri Thức - Znews, ông Phạm Chánh Trung, Chi cục trưởng Chi cục Dân số TP.HCM, cho rằng việc biểu dương các cặp vợ chồng sinh đủ hai con có ý nghĩa ghi nhận, tôn vinh những gia đình góp phần duy trì mức sinh thay thế.

"Tuy nhiên, chỉ dừng lại ở biểu dương thì chưa đủ để thay đổi quyết định sinh con của người trẻ", ông Trung nói.

Theo ông Trung, kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy khuyến sinh hiệu quả luôn dựa trên hai trụ cột là khích lệ về tinh thần và chia sẻ gánh nặng kinh tế.

Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng cao, người trẻ không chỉ cân nhắc khoản chi khi sinh con mà còn lo lắng về chi phí nuôi dưỡng, giáo dục và chăm sóc sức khỏe trong nhiều năm sau đó.

Vợ chồng sinh đủ hai con sẽ được nhà nước tuyên dương. Ảnh: NVCC.

Vì vậy, ông Trung cho rằng bên cạnh việc biểu dương, Nhà nước cần có thêm những chính sách hỗ trợ cụ thể như ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở xã hội cho các gia đình sinh đủ hai con, miễn hoặc giảm học phí từ bậc mầm non đến trung học, hỗ trợ chi phí tầm soát trước sinh, sơ sinh và khám chữa bệnh cho trẻ.

"Quyết định sinh con là quyền của mỗi gia đình, nhưng nuôi dạy một đứa trẻ là sự đầu tư cho tương lai của xã hội. Vì vậy, Nhà nước và cộng đồng cần cùng chia sẻ trách nhiệm, không để các gia đình gánh vác một mình", ông Trung nhấn mạnh.

Theo Chi cục trưởng Chi cục Dân số TP.HCM, mức sinh thấp tại thành phố phản ánh những áp lực đặc thù của một đô thị lớn. Chi phí nhà ở cao, giá dịch vụ giáo dục ngày càng tăng, áp lực công việc và nỗi lo về sự nghiệp khiến nhiều cặp vợ chồng trì hoãn kết hôn hoặc chỉ sinh một con.

Do đó, chính sách khuyến sinh tại TP.HCM cần được thiết kế theo đúng đặc thù của địa phương thay vì áp dụng chung cho mọi tỉnh, thành.

Ông Trung đề xuất trước hết cần giải quyết bài toán an cư cho các gia đình trẻ. Những cặp vợ chồng sinh đủ hai con nên được ưu tiên trong các chương trình nhà ở xã hội hoặc được hỗ trợ lãi suất vay mua căn nhà đầu tiên.

Bên cạnh đó, thành phố cần đầu tư đồng bộ hơn vào hệ thống trường mầm non công lập, nhà trẻ tại khu công nghiệp, khu chế xuất, đồng thời mở rộng mô hình giữ trẻ ngoài giờ hoặc cuối tuần để hỗ trợ những lao động làm việc theo ca.

Ở lĩnh vực y tế, cần mở rộng các chương trình chăm sóc sức khỏe định kỳ và giảm chi phí khám chữa bệnh cho trẻ em, giúp các gia đình yên tâm hơn trong quá trình nuôi con.

Một giải pháp khác được ông Trung nhấn mạnh là xây dựng môi trường làm việc thân thiện với gia đình. Theo đó, doanh nghiệp cần có thêm các chính sách hỗ trợ phụ nữ mang thai và cha mẹ có con nhỏ, bảo đảm việc sinh con không ảnh hưởng đến cơ hội thăng tiến hay thu nhập.

Người trẻ cần sự đồng hành suốt quá trình nuôi con

Theo ông Trung, chính sách khuyến sinh hiện nay chủ yếu tập trung vào thời điểm sinh con, trong khi điều khiến nhiều người trẻ e ngại lại là chi phí kéo dài suốt quá trình nuôi dạy con.

"Áp lực tài chính không chỉ diễn ra trong 9 tháng mang thai hay vài tháng sau sinh, mà kéo dài gần 20 năm cùng những nỗi lo về học hành, chăm sóc sức khỏe và sự phát triển của con", ông Trung phân tích.

Chính vì vậy, các chính sách hỗ trợ dài hạn mới là yếu tố quyết định.

Ông Phạm Chánh Trung, Chi cục trưởng Chi cục Dân số TP.HCM. Ảnh: NVCC.

Ông Trung cho rằng giáo dục cần được ưu tiên thông qua miễn, giảm học phí, kiểm soát hợp lý các khoản thu trong trường học và mở rộng hệ thống trường công chất lượng. Ở lĩnh vực y tế, trẻ em cần được tiếp cận các chương trình chăm sóc sức khỏe định kỳ với mức chi phí phù hợp hơn.

Đồng thời, cần hoàn thiện các quy định bảo vệ lao động nữ trong độ tuổi sinh đẻ, hạn chế tình trạng phân biệt đối xử trong tuyển dụng, bố trí công việc hoặc thăng tiến vì mang thai và nuôi con nhỏ.

Theo Chi cục trưởng Chi cục Dân số TP.HCM, đã đến lúc chính sách dân số cần chuyển từ tư duy "vận động người dân sinh đủ hai con" sang xây dựng một môi trường mà ở đó các cặp vợ chồng cảm thấy việc sinh và nuôi hai con là hoàn toàn khả thi.

Điều này đòi hỏi thành phố phải đầu tư mạnh hơn vào các dịch vụ công phục vụ gia đình và trẻ em như trường học, bệnh viện nhi, công viên, khu vui chơi, giao thông công cộng và các thiết chế văn hóa.

"Khi hạ tầng xã hội đáp ứng tốt các nhu cầu thiết yếu, áp lực tâm lý và kinh tế của người trẻ sẽ giảm đi đáng kể. Khi đó, việc sinh con sẽ không còn bị xem là sự đánh đổi giữa gia đình và sự nghiệp", ông Trung nói.

Ông Trung cho hay thay đổi nhận thức cũng rất quan trọng. Xã hội cần nhìn nhận việc sinh và nuôi dạy con không chỉ là trách nhiệm của từng gia đình mà còn là trách nhiệm chung trong việc bảo đảm nguồn nhân lực và sự phát triển bền vững của đất nước.

Từ thực tế của TP.HCM, ông Trung kiến nghị trung ương xây dựng cơ chế khuyến sinh theo hướng đồng bộ, thay vì triển khai các chính sách đơn lẻ.

Theo ông, bài toán mức sinh thấp không thể được giải quyết chỉ bằng một khoản hỗ trợ khi sinh con hay một phong trào biểu dương. Điều cần thiết hơn là hình thành một hệ sinh thái an sinh xã hội bao gồm việc làm ổn định, thu nhập bền vững, nhà ở phù hợp, chế độ thai sản, hệ thống giữ trẻ, giáo dục và y tế chất lượng.