Tiểu niên còn được gọi là Tết cúng Táo quân. Trong tín ngưỡng dân gian, Táo quân là vị thần trông coi bếp núc, đời sống sinh hoạt của mỗi gia đình, đồng thời có nhiệm vụ ghi chép việc thiện – ác của gia chủ để tâu lên Ngọc Hoàng vào cuối năm. Vì vậy, Táo quân được xem là vị thần gần gũi nhưng có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống tâm linh.

Hai phong tục chính trong ngày Tiểu niên

Cúng Táo quân là nghi lễ trọng tâm của Tiểu niên. Vào ngày này, người dân chuẩn bị lễ vật như kẹo mạch nha, bánh trái, rượu, đậu… đặt trước bàn thờ Táo quân, đồng thời thay tranh Táo cũ bằng tranh mới, thắp hương khấn vái để tiễn Táo quân “ề trời.

Theo quan niệm dân gian, kẹo mạch nha có vị ngọt và dẻo, tượng trưng cho mong muốn Táo quân nói lời tốt đẹp cho gia chủ khi tâu việc với Ngọc Hoàng. Rượu được dâng với ý nghĩa giúp Táo quân uống say, hạn chế kể lại những điều không hay trong gia đình; còn đậu được xem là thức ăn dành cho phương tiện của Táo quân trên đường thiên đình.

Quét dọn, tẩy trần

Bên cạnh cúng Táo, Tiểu niên cũng là thời điểm bắt đầu việc tổng vệ sinh cuối năm. Dù điều kiện kinh tế khác nhau, các gia đình đều dọn dẹp nhà cửa, lau chùi đồ đạc, giặt giũ chăn màn, làm sạch không gian sống.

Trong quan niệm dân gian, chữ “trần” (bụi bặm) đồng âm với “cũ”, nên việc quét dọn mang ý nghĩa loại bỏ những điều không may mắn của năm cũ, chuẩn bị đón năm mới thuận lợi hơn.

Năm điều kiêng kỵ trong ngày Tiểu niên

Bên cạnh các phong tục, dân gian cũng truyền lại nhiều điều kiêng kỵ trong ngày Tiểu niên, chủ yếu mang ý nghĩa nhắc nhở con người cẩn trọng trong sinh hoạt trước thềm năm mới.

Kiêng giã tỏi

Nhiều địa phương cho rằng không nên giã tỏi trong ngày Tiểu niên vì chữ “tỏi” đồng âm với “toán” (tính toán, thanh toán), dễ gợi liên tưởng đến hao hụt tiền bạc.

Kiêng sát sinh

Một số nơi tránh giết mổ gia súc, gia cầm trong ngày này với quan niệm không sát sinh sẽ tích phúc, tránh điều xui rủi.

Kiêng không tắm rửa

Ngoài dọn dẹp nhà cửa, người dân còn chú trọng vệ sinh cá nhân, đặc biệt là tắm rửa, rửa chân, với mong muốn gột bỏ điều cũ, đón năm mới trong trạng thái sạch sẽ, nhẹ nhõm.

Phụ nữ không cúng Táo

Theo quan niệm xưa, việc cúng Táo quân thường do nam giới đảm trách. Điều này xuất phát từ tư duy xã hội cổ đại về vai trò giới, hiện nay chủ yếu được xem là một tập tục mang tính lịch sử.

Không vay nợ, không đòi nợ

Tiểu niên cũng là ngày kiêng kỵ các giao dịch vay mượn tiền bạc. Dân gian cho rằng vay tiền ngày này dễ báo hiệu một năm phụ thuộc, còn cho vay hoặc đòi nợ lại mang ý nghĩa tài lộc thất thoát.

Ngày nay, nhiều phong tục và kiêng kỵ trong Tiểu niên được nhìn nhận như giá trị văn hóa truyền thống hơn là quy tắc bắt buộc. Dù tin hay không, Tiểu niên vẫn là dịp để mỗi gia đình dọn dẹp không gian sống, nhìn lại một năm đã qua và chuẩn bị tâm thế tích cực để bước vào năm mới.