Sự xa cách trong gia đình đang lan rộng với tốc độ đáng báo động. Một khảo sát năm 2022 cho thấy 29% người Mỹ hiện bị cắt đứt quan hệ với cha mẹ, con cái, anh chị em hoặc ông bà. Đến năm 2025, con số này tăng lên 38%.
Nguyên nhân dẫn đến sự đổ vỡ này rất đa dạng: nghiện ngập, bạo lực, xung đột tính cách. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, một yếu tố mới ngày càng bộc lộ sức tàn phá mạnh mẽ. Các thuật toán mạng xã hội được thiết kế để tối đa hóa tương tác bằng cách đẩy mạnh những nội dung gây chia rẽ.
Maria Ressa — nhà báo Philippines đoạt giải Nobel Hòa bình là người đã sớm nhận ra cách mạng xã hội âm thầm phá vỡ các mối quan hệ gia đình. Trong vai trò CEO của tổ chức báo chí Rappler, bà chứng kiến rõ điều này trong cuộc bầu cử tổng thống Philippines năm 2016.
Thuật toán và cỗ máy khuếch đại cảm xúc
Nghiên cứu cho thấy những nội dung khơi gợi cảm xúc mạnh, đặc biệt là phẫn nộ và tức giận lan truyền nhanh hơn nhiều so với thông tin trung lập, nhiều chiều.
Các thuật toán không được thiết kế để chia rẽ gia đình nhưng được lập trình để giữ người dùng càng lâu càng tốt. Chúng liên tục học hỏi phản ứng cảm xúc của con người, rồi cung cấp thêm những nội dung gây kích thích mạnh nhất. Nghiên cứu nội bộ của Facebook từng chỉ ra rằng yếu tố cảm xúc được ưu tiên gấp năm lần so với thông tin, trong đó sự tức giận là cảm xúc bị khuếch đại mạnh nhất.
Mạng xã hội tạo ra các “buồng vọng âm” hay “bong bóng lọc”, nơi mỗi người chủ yếu tiếp xúc với thông tin củng cố niềm tin sẵn có. Khi các thành viên trong gia đình sống trong những bong bóng khác nhau, họ không chỉ bất đồng quan điểm mà còn sống trong những thực tại hoàn toàn khác biệt.
“Sự thật hiển nhiên” của người này có thể bị xem là “tin giả” trong mắt người kia. Thuật toán còn chủ động hạn chế việc tiếp xúc với những quan điểm trái chiều, khiến khả năng thấu hiểu và đối thoại ngày càng suy giảm.
Trớ trêu hơn, ngay cả khi tiếp xúc với ý kiến đối lập trên mạng xã hội, sự phân cực đôi khi còn tăng mạnh. Nghiên cứu năm 2018 chỉ ra hiện tượng con người càng tiếp xúc với quan điểm trái ngược, càng có xu hướng bám chặt hơn vào niềm tin sẵn có.
Trong bối cảnh mỗi người dành hơn hai giờ mỗi ngày cho mạng xã hội, thường xuyên kiểm tra bảng tin hàng chục lần, ảnh hưởng của nội dung phân cực càng trở nên sâu rộng. Nó không chỉ định hình suy nghĩ mà còn chi phối cảm xúc và cách con người đối xử với những người thân yêu nhất.
Làm gì để gia đình không trở thành nạn nhân?
Trước sức mạnh của các thuật toán, con người không hoàn toàn bất lực.
Giảm thời gian sử dụng mạng xã hội là bước đầu tiên. Nhiều nghiên cứu cho thấy việc cắt giảm thời lượng lên mạng giúp cải thiện sức khỏe tinh thần và hạn chế tiếp xúc với nội dung gây chia rẽ.
Chủ động “dọn dẹp” bảng tin cũng rất quan trọng, bỏ theo dõi những tài khoản thường xuyên kích động phẫn nộ, kể cả khi đồng tình với quan điểm của họ; ưu tiên những nguồn thông tin đa chiều, khuyến khích đối thoại thay vì công kích.
Nhận diện sự thao túng của thuật toán giúp mỗi người tỉnh táo hơn. Nếu một nội dung khiến cảm xúc dâng cao bất thường, rất có thể đó chính là điều thuật toán đang nhắm tới.
Bên cạnh đó, việc tạo ra những khoảng thời gian gia đình không công nghệ như bữa ăn hay các buổi sum họp không điện thoại giúp giữ cho các mối quan hệ không bị xâm lấn bởi thế giới ảo.
Khi buộc phải thảo luận các chủ đề nhạy cảm, việc tập trung vào giá trị và trải nghiệm chung có thể giúp giảm căng thẳng và duy trì kết nối.
Cuối cùng, đôi khi một quãng nghỉ khỏi mạng xã hội là điều cần thiết để nhắc nhớ rằng những con người bên cạnh mới là điều quan trọng, chứ không phải những cơn giận được lập trình sẵn.
