Khi lưu thông trong tình trạng ùn tắc, đặc biệt trên các tuyến đường đông đúc hay cầu vượt giờ cao điểm, nhiều tài xế thường rơi vào cảm giác quen thuộc: làn đường mình đang đi gần như “đứng im”, trong khi làn bên cạnh lại nhích lên từng chút một. Không ít người vì thế quyết định chuyển làn với hy vọng thoát khỏi dòng xe chậm chạp, nhưng rồi lại nhận ra tình hình không khá hơn.
Theo các chuyên gia, hiện tượng này chủ yếu xuất phát từ hai nguyên nhân.
Trường hợp thứ nhất là khi phía trước thực sự xảy ra sự cố như tai nạn hoặc xe hỏng chiếm làn. Khi đó, làn bị ảnh hưởng sẽ di chuyển chậm hơn rõ rệt, đặc biệt với những phương tiện ở gần khu vực xảy ra sự cố. Các làn còn lại, do không bị cản trở trực tiếp, sẽ có cảm giác “thoáng” hơn.
Tuy nhiên, trong phần lớn tình huống, không hề có tai nạn hay vật cản nào đáng kể. Lưu lượng phương tiện đơn giản là quá lớn, khiến tất cả các làn đều di chuyển với tốc độ tương đương. Khi đó, cảm giác “làn bên nhanh hơn” lại đến từ chính não bộ của người tham gia giao thông.
Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là “hiệu ứng làn bên” tương tự như khi xếp hàng ở siêu thị, người ta thường có xu hướng cho rằng hàng bên cạnh di chuyển nhanh hơn hàng của mình. Khi bị kẹt xe, tâm trạng dễ trở nên sốt ruột, đặc biệt nếu đang vội. Người lái xe vì thế thường chú ý nhiều hơn đến chuyển động của các phương tiện ở làn bên cạnh. Những khoảnh khắc làn bên di chuyển sẽ được ghi nhận rõ ràng, trong khi lúc nó đứng yên lại dễ bị bỏ qua.
Sự chọn lọc ghi nhớ này khiến cảm nhận bị sai lệch. Chẳng hạn, nếu làn của bạn đứng yên trong vài phút, còn làn bên cạnh chỉ nhích lên trong thời gian ngắn, bạn vẫn có xu hướng cảm thấy họ di chuyển liên tục. Ngược lại, khi xe của bạn bắt đầu lăn bánh, khoảng thời gian di chuyển ngắn ngủi lại được cảm nhận như trôi qua rất nhanh.
Ngoài yếu tố tâm lý, các yếu tố thị giác cũng góp phần tạo ra ảo giác. Sự hiện diện của dải phân cách, hàng rào hoặc dòng xe ngược chiều lưu thông trơn tru có thể khiến người lái xe cảm thấy làn bên cạnh nhanh hơn, dù trên thực tế tốc độ không chênh lệch đáng kể.
Bên cạnh đó, đặc điểm “đi – dừng” xen kẽ của dòng xe khi ùn tắc cũng làm gia tăng cảm giác sai lệch. Mỗi làn có nhịp di chuyển khác nhau; có thời điểm làn này dừng lại trong khi làn kia vừa bắt đầu lăn bánh. Người tham gia giao thông thường chỉ ghi nhớ những khoảnh khắc mình đứng yên còn người khác di chuyển, từ đó hình thành ấn tượng rằng làn bên luôn nhanh hơn.
Đáng chú ý, việc liên tục chuyển làn để tìm đường nhanh không phải là giải pháp hiệu quả. Một số nghiên cứu cho thấy, các phương tiện thường xuyên đổi làn có thể mất nhiều thời gian hơn so với việc giữ nguyên làn ban đầu, do làm gián đoạn dòng lưu thông chung. Ngoài ra, trong điều kiện đông đúc, chuyển làn còn tiềm ẩn nguy cơ va chạm, đặc biệt là các tình huống phanh gấp hoặc bị xe phía sau đâm vào.
Để xác định liệu một làn đường có thực sự nhanh hơn hay không, các chuyên gia khuyến nghị một cách quan sát đơn giản: chọn một phương tiện ở làn bên cạnh làm mốc và theo dõi vị trí của nó sau một khoảng thời gian. Nếu phương tiện đó tiến xa hơn đáng kể so với xe của bạn, có thể kết luận làn đó nhanh hơn. Ngược lại, nếu khoảng cách không thay đổi nhiều, tốc độ giữa hai làn gần như tương đương.
Trong bối cảnh giao thông đông đúc, yếu tố tâm lý đóng vai trò không nhỏ. Việc giữ bình tĩnh, hạn chế quan sát liên tục các làn bên cạnh và chủ động lựa chọn thời gian, lộ trình phù hợp từ trước sẽ giúp hành trình trở nên dễ chịu hơn.
Thực tế cho thấy, chuyển làn có thể chỉ giúp rút ngắn một vài phút, nhưng nếu xảy ra va chạm, thời gian bị trì hoãn có thể kéo dài hàng giờ. Vì vậy, trong đa số trường hợp, việc giữ nguyên làn đường và di chuyển ổn định vẫn là lựa chọn an toàn và hiệu quả hơn.
