Những lời nói quen thuộc dần trở nên xa lạ

Trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt, bữa cơm gia đình không chỉ là lúc mọi người quây quần bên nhau mà còn là nơi con trẻ được dạy những bài học đầu tiên về lễ nghĩa.

Trước khi cầm đũa, trẻ được nhắc phải mời ông bà, cha mẹ. Khi người lớn gọi, con cháu đáp lời bằng những tiếng "dạ", "vâng". Đi đâu, về đâu cũng có lời chào hỏi. Những hành động ấy lặp lại mỗi ngày, dần trở thành thói quen ứng xử tự nhiên.

Thế nhưng, trong một số gia đình hiện nay, những lời nói ấy không còn được chú trọng như trước. Có những bữa cơm, con cái vừa ngồi xuống đã cầm đũa ăn, không một lời mời. Người lớn gọi từ phòng khách, đứa trẻ vẫn chăm chú vào điện thoại, chỉ đáp lại bằng tiếng "gì đấy?" hoặc thậm chí im lặng.

Không ít cha mẹ cho rằng đó chỉ là những biểu hiện nhỏ, không đáng để nhắc nhở. Họ quan niệm rằng con cái ngoan ngoãn, học hành tốt là đủ, còn những quy tắc như mời cơm, thưa gửi đôi khi mang tính hình thức.

Tuy nhiên, điều đáng suy nghĩ không nằm ở việc một đứa trẻ quên mời cơm hay thiếu một tiếng "dạ", mà là cách các thành viên trong gia đình dần ít quan tâm đến cảm xúc và sự hiện diện của nhau.

Chẳng hạn, trong một bữa cơm có đủ ba thế hệ, người bà vừa ngồi xuống đã thấy cháu ăn gần xong. Khi được nhắc mời cơm, đứa trẻ trả lời: "Ngày nào cũng ăn cùng nhau, sao phải mời vậy bà?". Câu nói có thể xuất phát từ suy nghĩ hồn nhiên nhưng cũng cho thấy trẻ chưa hiểu hết ý nghĩa của lời mời.

Mời cơm không đơn thuần là một nghi thức. Đó còn là cách thể hiện sự tôn trọng, quan tâm và ghi nhận sự có mặt của những người cùng ngồi bên mâm cơm.

Người lớn cũng đang quên nói lời cảm ơn, xin lỗi

Không chỉ trẻ nhỏ, nhiều người trưởng thành cũng có xu hướng bỏ qua những phép lịch sự cơ bản khi giao tiếp với người thân.

Ở nơi làm việc, chúng ta có thể dễ dàng nói lời cảm ơn khi đồng nghiệp giúp đỡ, xin lỗi khi đến muộn hoặc vô tình làm phiền người khác. Nhưng khi trở về nhà, những lời nói ấy đôi khi lại trở nên hiếm hoi.

Một người chồng được vợ chuẩn bị bữa tối sau ngày làm việc bận rộn có thể xem đó là chuyện đương nhiên. Người vợ nhờ chồng đón con, mua giúp vài món đồ cũng ít khi nghĩ đến việc nói lời cảm ơn.

Tương tự, khi cha mẹ trách mắng con vì hiểu lầm, không phải ai cũng sẵn sàng thừa nhận mình sai. Có người cho rằng người lớn không cần xin lỗi trẻ nhỏ vì như vậy sẽ làm mất đi uy quyền.

Hãy hình dung một đứa trẻ bị mẹ mắng vì làm mất quyển sách. Sau đó, người mẹ phát hiện chính mình đã cất nhầm sách vào ngăn tủ khác. Thay vì xin lỗi, chị chỉ nói: "Thôi, tìm thấy rồi thì đi học đi".

Với người lớn, đó có thể là chuyện rất nhỏ. Nhưng với đứa trẻ, cảm giác bị trách oan mà không nhận được lời xin lỗi có thể khiến chúng tổn thương.

Những tình huống như vậy cho thấy một nghịch lý: Chúng ta thường dạy trẻ phải lễ phép với người lớn nhưng đôi khi lại quên rằng sự tôn trọng cần được thể hiện từ cả hai phía.

Một đứa trẻ được nghe cha mẹ nói lời cảm ơn khi mình giúp việc nhà, được xin lỗi khi người lớn mắc lỗi sẽ dễ hiểu rằng phép lịch sự không chỉ dành cho người ngoài hay người có vai vế cao hơn. Đó là cách ứng xử cần có giữa tất cả thành viên, bất kể tuổi tác hay vị trí trong gia đình.

Giữ nếp nhà từ những điều nhỏ nhất

Sự thay đổi trong cách ứng xử của gia đình hiện đại chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố. Nhịp sống bận rộn, sự phát triển của công nghệ, khoảng cách thế hệ và quan niệm nuôi dạy con cởi mở hơn đều có thể tác động đến những thói quen giao tiếp truyền thống.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất việc giản lược nghi thức với sự xuống cấp trong văn hóa gia đình.

Một gia đình không duy trì đầy đủ những quy tắc thưa gửi truyền thống vẫn có thể yêu thương, tôn trọng nhau. Ngược lại, một đứa trẻ luôn khoanh tay chào hỏi nhưng thường xuyên bị người lớn quát mắng, coi nhẹ cảm xúc chưa chắc đã được sống trong môi trường ứng xử văn minh.

Điều quan trọng là giữ được tinh thần của phép lịch sự, thay vì chỉ yêu cầu những hành động mang tính hình thức. Cha mẹ có thể dạy con mời cơm bằng cách cùng thực hiện mỗi ngày, thay vì trách phạt khi trẻ quên. Người lớn cũng nên chủ động chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi và lắng nghe ý kiến của con trẻ.

Trong quan hệ vợ chồng, một lời cảm ơn sau bữa cơm, câu xin lỗi khi nóng giận hay sự ghi nhận những việc đối phương làm cho gia đình cũng có thể giúp giảm bớt cảm giác những đóng góp của mình bị xem là đương nhiên.

Với ông bà, cha mẹ, đôi khi điều họ mong đợi không phải những món quà đắt tiền mà chỉ là một lời hỏi thăm, tiếng chào khi con cháu trở về nhà hay vài phút trò chuyện không bị gián đoạn bởi điện thoại.

Văn hóa gia đình không chỉ được tạo nên từ những lời răn dạy về đạo hiếu, lễ nghĩa mà còn hiện diện trong cách mỗi người đối xử với nhau hằng ngày.

Giữa những đổi thay của đời sống hiện đại, giữ gìn nếp nhà không nhất thiết là duy trì mọi khuôn phép xưa cũ. Đôi khi, điều cần giữ chỉ là những lời nói giản dị để mỗi thành viên luôn cảm nhận được sự tôn trọng và yêu thương trong chính gia đình mình.