Theo TS.BS Đinh Thạc, Trưởng khoa Tâm lý, Bệnh viện Nhi đồng 1, số trẻ chậm nói có xu hướng gia tăng, khiến nhiều phụ huynh lo lắng con mắc rối loạn phổ tự kỷ. Tuy nhiên, chậm nói không đồng nghĩa chắc chắn trẻ bị tự kỷ, điều quan trọng là nhận biết sớm các dấu hiệu đi kèm để can thiệp kịp thời.

Tự kỷ là rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng chủ yếu đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi của trẻ. Bệnh có thể liên quan yếu tố di truyền, các rối loạn thần kinh đi kèm hoặc tác động từ môi trường như tiếp xúc chất độc hại trong thai kỳ, thiếu sự quan tâm và tương tác từ gia đình.

Theo vị chuyên gia, dấu hiệu đáng chú ý nhất ở trẻ tự kỷ là sự bất thường trong giao tiếp và tương tác xã hội. Trẻ thường ít cười, ít biểu lộ cảm xúc với cha mẹ, không thích chơi cùng người khác mà có xu hướng chơi một mình. Nhiều trẻ kém giao tiếp mắt, ít phản ứng khi được gọi tên hoặc không biết chia sẻ sự chú ý với người xung quanh.

Ngoài ra, trẻ tự kỷ thường có các hành vi lặp đi lặp lại như xoay đồ vật, vẫy tay, đi nhón chân hoặc chỉ quan tâm một số hoạt động nhất định. Một số trẻ quá nhạy cảm với âm thanh, thường bịt tai khi nghe tiếng động lớn.

Đặc biệt, chậm nói hoặc mất kỹ năng ngôn ngữ là dấu hiệu cảnh báo sớm rất quan trọng. Phụ huynh cần lưu ý nếu trẻ không bập bẹ khi 12 tháng tuổi, không nói được từ đơn lúc 16 tháng hoặc chưa nói được câu 2 từ khi 24 tháng tuổi. Trẻ từng biết nói nhưng sau đó mất dần khả năng giao tiếp cũng là biểu hiện đáng lo ngại.

Trẻ ít cười, kém tương tác, thích chơi một mình hoặc chậm nói kéo dài có thể là dấu hiệu cảnh báo tự kỷ từ rất sớm. Ảnh: Unsplash.

TS.BS Đinh Thạc cho biết việc tầm soát sớm có thể giúp phát hiện nguy cơ tự kỷ ở trẻ từ 18 tháng tuổi thông qua bảng kiểm M-CHAT (Modified Checklist for Autism in Toddlers).

Đây là công cụ gồm 23 câu hỏi giúp phụ huynh tự đánh giá nguy cơ trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ trước khi đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa để được thăm khám và can thiệp.

Một số câu hỏi quan trọng trong bảng kiểm gồm: trẻ có quan tâm đến trẻ khác hay không, có biết chỉ tay để thể hiện mong muốn hoặc sự chú ý, có đáp ứng khi được gọi tên, có giao tiếp mắt, biết bắt chước người lớn hoặc mang đồ vật đến khoe với cha mẹ hay không.

Ngoài ra, bảng kiểm cũng lưu ý các biểu hiện bất thường như trẻ quá nhạy cảm với tiếng động, có các cử động ngón tay lạ gần mặt, thường nhìn chằm chằm vô cảm hoặc đi lang thang không mục đích.

Theo hướng dẫn đánh giá, trẻ được xem có nguy cơ cao mắc tự kỷ khi có ít nhất 3 câu trả lời bất thường hoặc có 2 câu then chốt trả lời “không”. Những câu then chốt gồm câu số 2, 7, 9, 13, 14 và 15.

Riêng với các câu 11, 18, 20 và 22, nếu phụ huynh trả lời “có” thì đây lại là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ tự kỷ ở trẻ.

Việc phát hiện và can thiệp đúng thời điểm có thể giúp cải thiện đáng kể khả năng giao tiếp, học tập và hòa nhập xã hội của trẻ.