Trong hơn một tuần, TP.HCM ghi nhận 5 ca mắc não mô cầu, trong đó có một trường hợp tử vong. Các ca bệnh xuất hiện tại trường học làm dấy lên lo ngại về nguy cơ lây lan trong cộng đồng.

Từ năm 2024, số ca mắc não mô cầu tại khu vực phía Nam có xu hướng tăng. Dù tỷ lệ mắc vẫn ở mức thấp so với nhiều khu vực trên thế giới, bệnh có thể diễn tiến nặng, gây di chứng hoặc tử vong. Do đó, việc phát hiện sớm, điều trị kịp thời và dự phòng kháng sinh cho người tiếp xúc gần là những biện pháp quan trọng để kiểm soát bệnh.

Số ca não mô cầu tăng, không thể chủ quan

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, PGS.TS.BS Nguyễn Vũ Thượng, Phó viện trưởng Viện Pasteur TP.HCM, cho biết trước năm 2024, khu vực phía Nam ghi nhận các ca não mô cầu rải rác, thường dưới 10 trường hợp mỗi năm. Tuy nhiên, từ năm 2024 đến nay, số ca tăng lên, ước tính hàng chục trường hợp mỗi năm.

Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc bệnh hiện khoảng 1,5/1.000.000 dân, trong khi mức được ghi nhận tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương khoảng 2/1.000.000 dân. Con số này thấp hơn đáng kể so với một số khu vực có gánh nặng bệnh cao, như vành đai não mô cầu ở phía nam sa mạc Sahara, châu Phi.

Viện Pasteur TP.HCM phối hợp với các bệnh viện và địa phương triển khai các biện pháp giám sát, phát hiện sớm, điều trị và dự phòng bệnh não mô cầu.

Tuy tỷ lệ mắc còn thấp, bệnh não mô cầu vẫn tiềm ẩn nguy cơ diễn tiến nặng, biến chứng nghiêm trọng, thậm chí gây tử vong. Theo PGS Thượng, tỷ lệ tử vong do bệnh dao động 4-20%, tùy thuộc vào từng quốc gia cũng như khả năng phát hiện, chăm sóc và điều trị người bệnh.

Chuyên gia lưu ý, vi khuẩn não mô cầu có thể hiện diện tại vùng hầu họng của người trong cộng đồng. Khi gặp điều kiện thuận lợi, vi khuẩn có thể xâm nhập vào máu, gây nhiễm trùng huyết hoặc viêm màng não.

Bên cạnh đó, bệnh có thể xuất hiện tại những nơi tập trung đông người như trường học, ký túc xá, nơi mọi người thường xuyên tiếp xúc với nhau. Đây là lý do các trường hợp mắc bệnh trong môi trường học đường cần được phát hiện, xử lý và theo dõi những người có tiếp xúc phù hợp.

Ba nhóm yếu tố có thể tạo điều kiện cho bệnh

Theo PGS Thượng, nguy cơ mắc bệnh não mô cầu chịu tác động của nhiều yếu tố, trong đó có thời tiết. Theo các tài liệu y văn, khí hậu nóng và khô có thể tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn não mô cầu xâm lấn.

Tuy nhiên, đây chỉ là một trong những yếu tố cần xem xét khi đánh giá nguy cơ mắc bệnh, chưa đủ căn cứ để khẳng định thời tiết là nguyên nhân khiến số ca mắc gia tăng.

Không gian đông người, chật hẹp và kém thông thoáng có thể làm tăng nguy cơ lây lan vi khuẩn não mô cầu qua đường hô hấp. Ảnh: Hoài Bảo.

Thứ hai là môi trường sống và sinh hoạt. Những nơi chật hẹp, tập trung đông người hoặc có tình trạng ô nhiễm có thể tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh lây lan. Khi nhiều người sinh hoạt trong không gian kín, tiếp xúc gần và thường xuyên, nguy cơ lây truyền vi khuẩn qua đường hô hấp có thể tăng lên.

Thứ ba là tình trạng sức khỏe và khả năng miễn dịch của mỗi người. Người suy giảm miễn dịch, chẳng hạn nhiễm HIV hoặc mắc các bệnh lý ảnh hưởng đến hệ miễn dịch, có thể dễ bị vi khuẩn tấn công hơn. Ngoài ra, tình trạng nhiễm virus gây tổn thương niêm mạc vùng hầu họng cũng có thể tạo điều kiện để vi khuẩn vượt qua hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể, xâm nhập vào máu và gây bệnh.

Từ những yếu tố trên, PGS Thượng cho rằng cần đánh giá tổng thể điều kiện khí hậu, môi trường sống và đặc điểm sức khỏe của người dân để nhận định nguy cơ. Việc số ca mắc tăng không đồng nghĩa thời tiết là nguyên nhân duy nhất mà cần có thêm dữ liệu và đánh giá chuyên môn trước khi đưa ra kết luận.

TP.HCM và các tỉnh phía Nam tăng cường giám sát

Trước xu hướng số ca tăng từ năm 2024, Viện Pasteur TP.HCM đã phối hợp với Bộ Y tế, các địa phương và bệnh viện tuyến đầu để tăng cường công tác giám sát, phòng chống não mô cầu.

PGS.TS Tăng Chí Thượng, Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, làm việc tại Trường THCS Hai Bà Trưng để đánh giá tình hình dịch tễ và công tác phòng, chống bệnh não mô cầu. Ảnh: Medinet.

PGS Nguyễn Vũ Thượng cho biết Viện Pasteur TP.HCM đã phối hợp các bệnh viện và địa phương triển khai hướng dẫn phát hiện sớm ca bệnh, chuyển tuyến kịp thời, tổ chức điều trị và dự phòng kháng sinh cho người tiếp xúc gần. Đồng thời, Viện cũng phối hợp các bệnh viện như Nhi đồng 1, Nhi đồng 2, Nhi đồng Thành phố, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới và Bệnh viện Chợ Rẫy để hỗ trợ chuyên môn.

Bên cạnh đó, Viện Pasteur TP.HCM phối hợp với sở y tế, bệnh viện và trung tâm kiểm soát bệnh tật tại các tỉnh, thành phía Nam để kiểm tra, giám sát, tập huấn và cập nhật hướng dẫn phòng chống bệnh.

Riêng các trường hợp vừa xuất hiện tại TP.HCM, PGS Thượng cho biết ngành y tế thành phố đã vào cuộc điều tra, xử lý, chuyển gửi bệnh nhân và triển khai biện pháp đối với những người tiếp xúc. Ông đánh giá việc phát hiện sớm, xử lý quyết liệt và dự phòng kịp thời sẽ góp phần kiểm soát bệnh.

Dù vậy, PGS Thượng nhận định nguy cơ vẫn còn tiềm ẩn, các địa phương cần tiếp tục chủ động giám sát, phát hiện sớm ca mắc và xử lý người tiếp xúc để hạn chế lây lan trong cộng đồng.

Đã tiêm vaccine vẫn cần dự phòng nếu tiếp xúc gần

Vaccine là biện pháp quan trọng giúp phòng bệnh não mô cầu. Tuy nhiên, theo PGS Nguyễn Vũ Thượng, việc lựa chọn vaccine cần căn cứ vào độ tuổi, loại vaccine và đặc điểm của từng người, tốt nhất nên có tư vấn từ cơ sở y tế.

Tiêm vaccine giúp giảm nguy cơ mắc bệnh não mô cầu, tuy nhiên, người đã tiêm vẫn cần theo dõi và thực hiện dự phòng theo hướng dẫn y tế nếu tiếp xúc gần với ca bệnh. Ảnh: Duy Hiệu.

Đáng lưu ý, vaccine không tạo ra sự bảo vệ tuyệt đối. Người đã tiêm vaccine nhưng tiếp xúc gần với ca bệnh vẫn cần được theo dõi ít nhất 10 ngày và sử dụng kháng sinh dự phòng theo hướng dẫn chuyên môn.

Theo PGS Thượng, nhóm cần được xem xét dự phòng gồm những người tiếp xúc với ca bệnh trong khoảng thời gian từ 7 ngày trước khi người bệnh khởi phát triệu chứng đến 24 giờ sau khi người bệnh bắt đầu sử dụng kháng sinh. Việc dùng kháng sinh cần tuân thủ hướng dẫn hiện hành của Bộ Y tế, dưới sự chỉ định của nhân viên y tế.

Phát hiện sớm ca bệnh không chỉ giúp người mắc được điều trị kịp thời mà còn tạo điều kiện để ngành y tế nhanh chóng truy vết, xác định những người tiếp xúc gần và triển khai biện pháp dự phòng phù hợp, hạn chế nguy cơ lây lan trong cộng đồng.

Bên cạnh đó, người dân cần cảnh giác với các dấu hiệu như sốt cao, đau đầu, cứng gáy, buồn nôn hoặc nôn, mệt mỏi. Khi xuất hiện những triệu chứng này, người bệnh cần đến cơ sở y tế sớm để được thăm khám và xử trí kịp thời, không nên chờ đến khi xuất hiện ban xuất huyết mới đi khám, bởi bệnh có thể diễn tiến nhanh và nguy hiểm.