Lễ hội truyền thống Vân Đồn, hay còn gọi là Lễ hội chèo bơi ở Quan Lạn, diễn ra từ ngày 10/6 đến ngày 19/6 âm lịch hàng năm, nhằm tái hiện chiến thắng oanh liệt của quân và dân nhà Trần vào năm 1288. Trên dòng sông Mang lịch sử, Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư đã lãnh đạo quân và dân địa phương đánh tan hơn 500 chiếc thuyền lương của quân Nguyên Mông do Trương Văn Hổ cầm đầu. Chiến thắng oai hùng ấy đã góp phần quan trọng quyết định vào chiến thắng Bạch Đằng giang lịch sử năm 1288.
Chiến công của quân và dân nhà Trần trên vùng biển Vân Đồn đã trở thành niềm tự hào sâu sắc của người dân địa phương. Qua bao thế hệ, câu chuyện về trận đánh năm xưa vẫn được lưu truyền, được gửi gắm trong những nghi lễ, phong tục và hoạt động của lễ hội, để mỗi mùa hội về, lịch sử lại được kể bằng một cách rất riêng.
Ngày 10/6 âm lịch, sau khi làm lễ “khóa làng”, treo cờ hội, người dân không được đi ra khỏi làng mà nghỉ ngơi, tập trung chuẩn bị cho Lễ hội. Những người làm ăn ở xa và khách thập phương lại có thể trở về làng dự hội. Không gian làng miền biển Quan Lạn vì thế những ngày này như khoác lên mình một diện mạo đặc biệt, rộn ràng và náo nức, khi người dân cùng hướng về ngày hội truyền thống của quê hương.
Mở đầu Lễ hội là hệ thống các nghi lễ tâm linh truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa vùng biển đảo, như rước sắc, tế thần tại đình, miếu, nghè; diễu hành trên sông Mang; tế thần linh, thổ địa, cầu mong mưa thuận gió hòa. Cùng với đó là các hoạt động biểu diễn nghệ thuật, múa rồng lân và nhiều trò chơi dân gian diễn ra sôi nổi, tạo nên không khí lễ hội vừa linh thiêng, vừa vui tươi, náo nhiệt.
Trong hai ngày đầu tiên của Lễ hội, dân làng chia thành hai giáp Đông Nam Văn và Đoài Bắc Võ, tuyển chọn quân, lập doanh trại riêng để luyện quân và chuẩn bị thuyền đua. Những chiếc thuyền đua thường là thuyền có trọng tải từ 5 đến 6 tấn, rộng và sâu lòng, được hạ buồm, trang trí đầu rồng ở mũi thuyền. Từ đây, không khí chuẩn bị cho cuộc đua ngày càng trở nên sôi động, gợi nhớ hình ảnh những đoàn thuyền chiến năm xưa trên vùng biển Vân Đồn.
Đến ngày 16/6, dân làng làm lễ nghinh thần, dâng lễ và rước bài vị Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư từ Nghè về Đình. Tại Bến Đình, quân của hai Giáp hăng say tập luyện chèo thuyền, tạo nên một không khí tưng bừng, náo nhiệt. Mỗi nhịp chèo, mỗi tiếng hò như tiếp thêm sức mạnh, đưa người dân và du khách trở về với một thời kỳ lịch sử hào hùng, khi vùng biển đảo Vân Đồn từng là nơi ghi dấu những chiến công hiển hách của quân và dân nhà Trần.
Ngày 17/6, quân, tướng hai bên Giáp nghỉ ngơi, bàn bạc kế hoạch tác chiến và chuẩn bị hậu cần phục vụ cho cuộc thi diễn ra vào ngày hôm sau. Buổi tối, các chương trình văn hóa, văn nghệ được tổ chức tại sân Bến Đình. Đặc biệt, đêm 17/6, hầu như cả làng không ngủ. Người dân náo nức chờ đến canh 2, vào khoảng 2 giờ sáng, để nghe tiếng trống thu quân. Âm thanh ấy như một hiệu lệnh từ quá khứ vọng về, đánh thức tinh thần thượng võ và khơi dậy khí thế của ngày hội lớn.
Bước sang ngày 18/6, tâm điểm và cũng là phần độc đáo nhất của Lễ hội bắt đầu. Khoảng 3 giờ chiều, khi nước triều lên tới sát Bến Đình, hai Giáp xuất phát, diễu hành quanh làng để thể hiện uy lực cùng khí thế chiến đấu sục sôi. Tiếng chiêng, tiếng trống hòa cùng tiếng hô vang, tiếng cổ vũ của dân làng. Cờ hội bay phần phật trong gió, tạo nên một không gian đầy khí thế.
Mỗi khi hai đoàn Giáp gặp nhau tại sân Đình, quân lính và dân chúng cùng hét lớn, tiếng hô vang dậy cả một vùng. Hai vị tướng oai phong diễu hành sau những đường đao múa đẹp mắt mở đường. Hai đoàn quân gặp nhau ba lần, tượng trưng cho ba lần đánh thắng quân Nguyên thời Trần. Đến lần thứ ba, hai đoàn quân tập hợp trước Miếu. Hai vị tướng vào tế, khi quay trở ra thì cuộc đua thuyền mới chính thức bắt đầu tại Bến Đình.
Đây chính là tâm điểm của Lễ hội chèo bơi Quan Lạn. Trên dòng sông Mang, cuộc đua thuyền tái hiện sinh động trận chiến hào hùng năm xưa của cha ông, làm sống lại tinh thần thượng võ của các thế hệ đi trước. Những con thuyền rồng rẽ sóng, những tay chèo đồng lòng theo từng nhịp trống, tiếng hò reo cổ vũ vang lên không ngớt. Lịch sử không còn là những câu chuyện xa xôi mà hiện hữu sống động giữa không gian lễ hội, trong từng nhịp chèo, từng tiếng trống và trong sự hòa mình của cộng đồng.
Trước giờ thi đấu, ngay sát Bến Đình, hai tướng quân đứng trước mũi thuyền rồng rao cho mọi người biết lý do ngày hội, nhắc lại chiến công của tổ tiên. Lời rao như một lời hịch, truyền đi tinh thần quyết chiến, quyết thắng, khích lệ các đội thi đấu hết mình trong cuộc đua. Cuộc đua thuyền diễn ra trong hơn một giờ đồng hồ giữa tiếng hò reo, cổ vũ nồng nhiệt của dân làng. Thuyền của đội nào đến chạm vào cờ đích trước, sau đó quay đầu và cướp được cờ trở về bến trước sẽ là đội chiến thắng. Tướng của đội thắng cuộc được kiệu lên bờ rồi công kênh vào Đình báo công trong tiếng reo hò nồng nhiệt của dân làng và tiếng chiêng trống vang lên chúc mừng.
Đến ngày 19/6, tất cả nhân dân địa phương tập trung tại Đình để thực hiện nghi lễ “Xe giá hoàn cung”, rước sắc từ Đình về Nghè. Lễ hội chính thức khép lại.
Lễ hội chèo bơi ở Quan Lạn đã có từ lâu đời, ăn sâu vào tiềm thức của người dân vùng đảo Vân Đồn. Không chỉ mang đậm dáng dấp của một hội làng truyền thống, lễ hội còn quy tụ nhiều giá trị nhân văn, thấm đẫm tinh thần thượng võ, gắn liền với mảnh đất, con người và nền văn hóa đặc trưng của một vùng biển đảo.
