Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có tình trạng kháng kháng sinh (AMR) nghiêm trọng nhất ở châu Á và trên toàn thế giới. Tình trạng "báo động đỏ" này đang là mối đe dọa trực tiếp đến sức khỏe, tuổi thọ của người bệnh và sự phát triển bền vững của toàn bộ hệ thống y tế.

Việt Nam trong "điểm nóng" kháng kháng sinh

Chia sẻ về thực trạng đáng báo động này tại hội thảo diễn ra tại TP.HCM chiều 14/4, PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc, Chủ tịch Hội hô hấp TP.HCM, thẳng thắn nhìn nhận: Trong báo cáo y khoa quốc tế nhằm chỉ điểm các "điểm nóng" về tác nhân kháng thuốc, Việt Nam luôn nổi lên hàng đầu.

Theo bác sĩ Ngọc, Hội Hô hấp TP.HCM cùng nhiều hiệp hội chuyên ngành khác đã theo dõi sát sao chương trình giám sát đề kháng kháng sinh trong và ngoài nước. Các cuộc khảo sát tại chỗ được thực hiện định kỳ mỗi 1 năm, 5 năm đều cho thấy một biểu đồ gia tăng đáng ngại.

"Từ trước đến nay, việc mua kháng sinh ở Việt Nam quá dễ dàng. Người dân có thể mua mấy trăm viên hay mua uống trong bao lâu tùy thích, cứ ho là uống kháng sinh, cảm cũng uống. Nói chung, với tất cả bệnh lý liên quan đến đường hô hấp, kháng sinh đang bị lạm dụng rất nhiều", PGS Ngọc nói.

Thêm vào đó, nhiều người khi uống kháng sinh lại tự ý dùng kèm theo cả thuốc kháng viêm, corticoid, thuốc trị sổ mũi... Tất cả loại thuốc phối hợp đó làm giảm nhanh triệu chứng, khiến bệnh nhân lầm tưởng là nhờ uống kháng sinh nên đã khỏi bệnh, từ đó tự ý cắt liều giữa chừng, hoặc giữ lại toa thuốc cũ để tự mua cho những lần sau.

Thực trạng này không chỉ xuất phát từ phía bệnh nhân mà còn liên quan cả các dược sĩ. Có những trường hợp dược sĩ chẩn đoán nhầm các bệnh lý do siêu vi thành nhiễm khuẩn. Lại có trường hợp dù chẩn đoán đúng là nhiễm khuẩn nhưng lại đưa sai liều lượng, hoặc chẩn đoán đúng bệnh nhưng lại chỉ định sai loại thuốc.

Thói quen tự mua thuốc, dùng lại toa cũ là nguyên nhân hàng đầu đẩy nhanh tình trạng kháng kháng sinh. Ảnh: Tạo bởi AI.

"Khi tư vấn cho các câu lạc bộ bệnh nhân, chúng tôi luôn nhấn mạnh rằng: Kháng sinh là một nguồn tài nguyên quý giá, chứ không phải là hàng hóa tiêu dùng thông thường. Vậy nên, việc tư vấn cho bệnh nhân đòi hỏi chuyên môn phải thật chuẩn xác. Các nhà thuốc tuyệt đối không nên chiều theo ý bệnh nhân để bán thuốc dựa trên những toa thuốc cũ. Kháng sinh là loại thuốc cần được chỉ định rất nghiêm ngặt, phải dựa trên từng loại bệnh lý cụ thể để bác sĩ quyết định việc dùng thuốc có thực sự cần thiết và phù hợp hay không", PGS Trần Văn Ngọc nói thêm.

Khi "thần dược" trở nên vô hiệu

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), kháng kháng sinh là khả năng của các vi sinh vật (như vi khuẩn, vi rút, nấm hoặc ký sinh trùng) biến đổi và sinh trưởng mạnh mẽ ngay cả khi có sự hiện diện của loại thuốc vốn được sinh ra để tiêu diệt chúng.

Hệ lụy là các liệu pháp điều trị thông thường dần trở nên vô hiệu. Bởi vì kháng kháng sinh, ngày càng có nhiều căn bệnh nhiễm trùng quen thuộc như viêm phổi, nhiễm trùng đường tiết niệu, bệnh lao hay các bệnh do thực phẩm gây ra trở nên khó điều trị, thậm chí đôi khi không thể điều trị được, báo cáo của WHO nhấn mạnh.

Gánh nặng của nhiễm trùng kháng thuốc đè trực tiếp lên người bệnh với thời gian nằm viện kéo dài và chi phí điều trị khổng lồ. Nguy hiểm hơn, khi AMR xảy ra, ngay cả những "thần dược" kháng sinh mạnh nhất cũng trở nên vô hiệu, trực tiếp đẩy nguy cơ đe dọa tính mạng tăng cao đột biến do cạn kiệt phương án điều trị.

Đồng quan điểm về những lỗ hổng trong thói quen sử dụng thuốc, ông Peter Stenico, Chủ tịch Khối Quốc tế, Tập đoàn dược phẩm Sandoz, chỉ ra rào cản lớn về mặt văn hóa: Ra nhà thuốc tây để mua liều uống tạm khi ho, sốt, hay đau ốm. Đây là thực trạng rất thường gặp ở các thị trường đang phát triển nhanh như Việt Nam, và việc thay đổi một thói quen đã ăn sâu bám rễ là điều rất khó khăn.

Theo ông Stenico, để giải quyết bài toán này, điểm can thiệp cốt lõi phải nằm ở chính các nhà thuốc. Bước đi quan trọng nhất là phải thay đổi nhận thức và liên tục giáo dục, cập nhật kiến thức chuẩn y khoa cho đội ngũ dược sĩ đứng quầy.

Song song với việc nâng cao năng lực cho dược sĩ, hệ thống y tế cần thiết lập một khung vận hành ổn định và khắt khe hơn. Trong đó, nguyên tắc "chỉ bán thuốc kháng sinh khi có đơn của bác sĩ" phải được tuân thủ tuyệt đối để chống lại tình trạng kháng kháng sinh (AMR). Chỉ khi có một rào cản chuyên môn đủ vững chắc từ phía nhà thuốc, hành vi tự ý mua bán và lạm dụng kháng sinh của người dân mới có thể dần được cải thiện theo thời gian.